Arka dişler, yani küçük ve büyük azılar, çiğneme sisteminin fonksiyonel temelini oluşturur. Etkili çiğnemeyi sağlar, kapanış yüksekliğini destekler, ön dişleri aşırı yükten korur ve kuvvetleri kaslar ile çene ekleminin dengeli çalışmasına katkı sağlayacak şekilde dağıtır. Arka bölgede diş kaybı, aşınma (abrazyon, attrisyon), yetersiz restorasyonlar veya eksik temas noktaları değişikliklere yol açabilir. Bunların fonksiyon, kas sistemi ve estetik üzerinde çeşitli sonuçları olabilir.
Arka dişler neden bu kadar önemlidir?
Arka dişler:
çiğneme kuvvetinin büyük bölümünü taşır
dikey boyutun (kapanış yüksekliğinin) stabil kalmasına katkı sağlar
ön dişlerin aşırı yüklenmesini azaltır
çene eklemlerinin dengeli çalışmasına katkıda bulunur
uyumlu bir oklüzyon ve yönlendirme fonksiyonunu destekler
Bir arka diş kaybedildiğinde veya yüksekliği azaldığında, diş dizisinin destek mekanizması değişebilir.
Arka diş kaybı veya aşınmasında görülebilen tipik değişiklikler
1. Kapanış yüksekliğinin azalması
Çiğneme yüzeyleri abrazyon veya attrisyon nedeniyle alçaldığında sistem dikey desteğini kaybedebilir. Bu durum şunlara katkıda bulunabilir:
kaslarda aşırı yüklenme
eklem pozisyonunda değişiklik
çene ekleminde ses veya ağrı
yüzün alt bölümünde yaşlanmış görünümün artması
gibi sonuçlara.
2. Ön dişlerin aşırı yüklenmesi
Arka bölgedeki yönlendirme/destek eksildiğinde ön dişler çiğneme yükünün bir bölümünü kompanse etmeye çalışabilir. Bu durum şu riskleri artırabilir:
kırıklar
diş eti çekilmeleri
dişlerde hareketlilik
mine veya dentin kırıkları
3. Oklüzyon ve çiğneme verimliliğinde bozulma
Çiğneme hareketinin stabilitesi azalabilir. Hastalar sıklıkla şunları bildirebilir:
verimsiz çiğneme
değişken temas noktaları
hassasiyet
kapanışta kayma veya dişlerde yer değiştirme
4. Çene eklemi üzerindeki etkiler (CMD/TME sorunları)
Stabil arka destek bölgeleri olmadığında çene eklemi ve kaslar kompansasyon yapmak zorunda kalabilir; bu durum şunlarla ilişkili olabilir:
kulak çınlaması
baş ve boyun ağrıları
çene ekleminde tıklama veya sürtünme sesi
sabah kas gerginliği
gibi şikâyetler.
Arka dişlerle ilgili bilimsel veriler
Arka dişlerin fonksiyonel önemi bilimsel çalışmalarda incelenmiştir:
Witter ve arkadaşlarının altı yıllık çalışması, eksik arka dişlerin fonksiyonel kayıplar ve ön dişlerde artan yüklenme ile ilişkili olabileceğini göstermiştir.¹
Kordass ve arkadaşları, kapanış yüksekliğindeki orta düzey değişikliklerin bile çiğneme kası aktivitesini değiştirebildiğini ve kas dengesizliklerini etkileyebildiğini bildirmiştir.²
Arka dişlerde attrisyon, kraniomandibüler disfonksiyon (CMD) ile ilişkilendirilmiştir. Lobbezoo & Naeije’nin çalışmasında posterior aşınması olan hastalarda kas şikâyetleri ve fonksiyonel sorunların daha sık görüldüğü bildirilmiştir.³
Oklüzal yük dağılımına ilişkin çalışmalar, stabil arka temasların ön dişlerde aksiyel olmayan kuvvetleri azaltmada önemli olduğunu göstermektedir; bu, doğal dişler ve restorasyonların uzun dönem korunması açısından önem taşır.⁴
İmplantolojide de arka destek önemlidir: Papaspyridakos ve arkadaşları, posterior destekli oklüzyon eksikliğinin vida gevşemesi veya seramik kırığı gibi teknik komplikasyonlarla ilişkili olabileceğini bildirmiştir.⁵
Arka dişlerle ilgili sık sorulan sorular
Arka dişler neden düşünüldüğünden daha önemlidir?
Çiğneme kuvvetinin büyük bölümünü taşırlar, kapanış yüksekliğini destekler ve ön dişler ile çene eklemlerinin aşırı yüklenmesini azaltmaya yardımcı olurlar.
Arka dişler çok aşındığında ne olur?
Kapanış yüksekliği azalabilir, temas düzeni değişebilir, çiğneme kaslarının yükü artabilir ve ön dişler daha fazla yüklenebilir.
Tek bir arka dişin kaybı sorun yaratabilir mi?
Evet. Tek bir azı dişi temasının kaybı bile dişlerin yer değiştirmesine, yük dağılımının değişmesine ve bazı fonksiyonel şikâyetlere katkıda bulunabilir.
Arka diş aşınması çene eklemi sorunlarına yol açar mı?
Arka bölgedeki abrazyon/attrisyon ile CMD şikâyetleri arasında ilişki bildiren çalışmalar vardır; neden-sonuç ilişkisi her hastada bireysel olarak değerlendirilmelidir.
Kapanış yüksekliği yeniden oluşturulabilir mi?
Evet. Fonksiyonel olarak planlanan rekonstrüksiyonlarla dikey boyut kontrollü biçimde yeniden oluşturulabilir ve estetik hedeflerle uyumlandırılabilir.
Kaynaklar:
Witter DJ, de Haan AF, Käyser AF.J Oral Rehabil. 1994;21:113–126. PMID: 8156645.
Kordass B, et al.J Oral Rehabil. 2000;27:815–822. PMID: 11012854.
Lobbezoo F, Naeije M.J Oral Rehabil. 2001;28:708–715. PMID: 11422669.
Ferrario VF, Sforza C, et al.J Prosthet Dent. 2004;92:548–553. PMID: 15583556.
Papaspyridakos P, et al.Clin Oral Implants Res. 2012;23:651–659. PMID: 21651517.
