Diş sıkma ve gıcırdatma, tıbbi adıyla bruksizm, çoğunlukla uyku sırasında ortaya çıkan istemsiz çiğneme kası aktivitesidir. Birçok kişi bunu fark etmez; ancak sabah çene kaslarında gerginlik, baş ağrısı, diş hassasiyeti, aşınma veya çene eklemi şikâyetleri gibi sonuçlarını hissedebilir. Bruksizm hem çocuklarda hem yetişkinlerde görülebilir.
Modern tanı yöntemleri ve kişiye özel hazırlanan splintler, dişleri aşırı yüklenmeden korumaya ve kas/eklem şikâyetlerini azaltmaya yardımcı olabilir.
Bruksizm nedir?
Bruksizm üç temel aktivite biçiminde görülebilir:
Diş sıkma (clenching) – dişleri kuvvetle birbirine bastırma
Diş gıcırdatma (grinding) – yatay sürtünme hareketleri
Parafonksiyonel kasılma – diş teması olmadan istemsiz kas aktivitesi
Uyku bruksizmi kısa ve istemsiz kas aktivitesi dönemleri şeklinde ortaya çıkar ve normal çiğnemeye göre çok daha yüksek kuvvetler oluşturabilir.
Diş sıkma ve gıcırdatmanın nedenleri
Bruksizm çok faktörlüdür; farklı etkenler birbirini güçlendirebilir:
1. Stres ve duygusal yük
Stres, uyku bruksizmiyle ilişkili önemli faktörlerden biridir.
2. Uyku bozuklukları
Örn. uyku apnesi, bölünmüş uyku ve mikro-uyanıklıklar.
3. İlaçlar ve nörolojik faktörler
Bazı SSRI antidepresanlar bruksizmi artırabilir.
4. Gün içi parafonksiyonlar
Çalışırken, spor yaparken veya araç kullanırken dişleri sıkmak.
5. Oklüzal faktörler
Rol oynayabilirler ancak genellikle tek başına temel neden değildirler.
Tipik belirtiler
sabahları gergin çiğneme kasları
baş ağrısı / migren benzeri şikâyetler
aşınmış dişler (atrizyon)
açığa çıkmış diş boyunları / hassasiyet
çene ekleminde ses veya ağrı
uyku sorunları, horlama
dolgu, inley ve kronlarda kırıklar
Birçok vakada bruksizm ancak dişlerde aşınma veya hasar ortaya çıktıktan sonra fark edilir.
Tedavi edilmeyen bruksizmin olası sonuçları
çatlak ve kırıklar mine, dentin ve restorasyonlarda
ağrı çene eklemlerinde (TMD/CMD)
masseter kasında hipertrofi (çiğneme kasının belirginleşmesi → alt yüzün daha köşeli görünmesi)
kapanış yüksekliği kaybı ve fonksiyonel instabilite
ön dişlerde aşırı yüklenme
Muayenehanemizde tanı
aşınma paternlerinin klinik değerlendirilmesi
çiğneme kaslarının palpasyonu
çene eklemi fonksiyon analizi
zaman içindeki değişimleri karşılaştırmak için ağız içi tarama
çatlak, abrazyon ve atrizyonun belgelenmesi
gerektiğinde uyku veya stresle ilişkili durumların ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirilmesi
Modern tedavi seçenekleri
1. Kişiye özel oklüzal splint (Michigan splinti)
Amaç:
dişleri korumak
kaslardaki aşırı yüklenmeyi azaltmak
alt çene hareketlerini stabilize etmek
restorasyonları aşırı yüklenmeden korumak
2. Kas tedavisi ve davranış düzenleme
biofeedback
fizyoterapi uygulamaları
nefes ve gevşeme teknikleri
gün içi parafonksiyonların fark edilmesi ve azaltılması
3. Botulinum toksini (seçilmiş vakalarda)
Belirgin kas hiperaktivitesi veya ağrı bulunan seçilmiş vakalarda aşırı kas aktivitesini azaltmak amacıyla değerlendirilebilir.
4. Uyku bozukluklarının değerlendirilmesi
Uyku apnesinden şüpheleniliyorsa disiplinler arası değerlendirme önerilir.
Bruksizm hakkında bilimsel bulgular
Bruksizm günümüzde öncelikle merkezi sinir sistemi tarafından düzenlenen bir aktivite olarak kabul edilir; yalnızca oklüzal bir sorun değildir.¹
Çalışmalar stres, uyku bozuklukları ve nörofizyolojik mekanizmaların bruksizmle ilişkili olabileceğini göstermektedir.²
Bruksizm sıklıkla artmış çiğneme kası aktivitesi ve uyku sırasında belirli uyarılma paternleriyle ilişkilidir. Polisomnografik çalışmalar bu aktivitelerin karakteristik örüntülerini göstermektedir.³
Uzun süreli bruksizm klinik olarak diş dokusu kaybı, kırıklar ve ve çene eklemi/kas şikâyetleri ile ilişkili olabilir.⁴
Oklüzal splintler bruksizmde yaygın kullanılan koruyucu tedavilerdendir. Temel amaç dişleri ve restorasyonları aşırı yüklenmeden korumaktır; kas aktivitesine etkisi kişiden kişiye değişebilir.⁵
Diş sıkma ve gıcırdatma hakkında sık sorulan sorular
Gece dişlerimi sıktığımı veya gıcırdattığımı nasıl anlarım?
Birçok kişi bunu fark etmez. Sabah kas ağrısı, baş ağrısı, diş hassasiyeti veya aşınma izleri olası belirtilerdir.
Bruksizm zararlı mıdır?
Uzun süreli ve belirgin bruksizm diş aşınmasına, kas gerginliğine ve çene eklemi şikâyetlerine katkıda bulunabilir.
Oklüzal splint gerçekten yardımcı olur mu?
Uygun şekilde hazırlanmış bir splint dişleri ve restorasyonları aşırı yüklenmeden koruyabilir ve bazı hastalarda kas/eklem şikâyetlerini azaltmaya yardımcı olabilir.
Stres gerçekten bruksizmi artırabilir mi?
Evet. Stres ile bruksizm arasında ilişki gösteren çalışmalar vardır; ancak bruksizm genellikle çok faktörlüdür.
Bruksizm tamamen iyileştirilebilir mi?
Bruksizm bir davranış ve kas aktivitesi örüntüsüdür. Tedavinin hedefi çoğu zaman aktiviteyi yönetmek, dişleri korumak ve şikâyetleri azaltmaktır. Splint, kas tedavisi ve stres yönetimi uygun vakalarda yardımcı olabilir.
Bruksizm yüz görünümümü değiştirebilir mi?
Uzun süreli ve yoğun kas aktivitesi bazı kişilerde masseter kasının belirginleşmesine ve alt yüzün daha geniş görünmesine katkıda bulunabilir.
Kaynaklar
Lobbezoo F, et al. Bruxism defined and graded: an international consensus. J Oral Rehabil. 2013. PMID: 23691947.
Manfredini D, et al. Bruxism and stress: a review. J Oral Rehabil. 2010. PMID: 20572850.
Lavigne GJ, et al. Sleep bruxism: a comprehensive overview. J Oral Rehabil. 2008. PMID: 18976236.
Johansson A, et al. Tooth wear and bruxism. Acta Odontol Scand. 1993. PMID: 8243726.
Okeson JP. Management of temporomandibular disorders and occlusion. (Clinical evidence: splint therapy effectiveness). PMID: 12572126.
